Nr. 1 reissite in Vlaanderen
Zoals de Groningse uitdrukking ‘lopen as een kip die stopgaren tussen de tenen het’ treffend omschrijft, traag voortsukkelen terwijl je eigenlijk zou moeten haasten, zo ontdek je ook het mooiste wat het noorden van Nederland te bieden heeft. Niet alleen de taal, de eierbal of de nuchtere inwoners zijn opvallend, je voelt nog veel meer in Groningen en omstreken als je een klein beetje vertraagt. Dat is Nederland als Slowland, land van vertraging.
Groningen beleef je vol leven en creativiteit, gevolgd door de stilte en ruimte van Drenthe, met de Koloniën van Weldadigheid als historisch zwaartepunt. Met een reisje naar de noordelijke provincies van Nederland zit je niet stil. Ik neem je graag mee naar de gezellige terrasjes, een plek om tot jezelf te komen in de natuur, en een stukje Nederland met een utopisch idee.
Deze reportage kwam tot stand in samenwerking met NBTC – Holland.com.
Wie Groningen voor het eerst bezoekt, snapt meteen de bijnaam: metropool van het Noorden. Niet meteen omdat de stad zo groot is, al wonen er meer dan 230.000 mensen, maar omdat ze zo’n eigenaardig zelfbewustzijn uitstraalt. Groningen heeft altijd haar eigen koers gevaren. In de middeleeuwen groeide ze op uit een handelspost op de droge Hondsrug tot een stadstaat die zich nauwelijks iets aantrok van het gezag in het verre Den Haag of Brussel. Om haar macht te tonen, bouwde ze in de vijftiende eeuw een toren van bijna honderd meter hoog: de Martinitoren. De iconische kerktoren is in de verre omtrek te zien en toont zo wie de baas was in het noorden. Tot op de dag van vandaag geldt als ongeschreven regel dat er in de stad niet hoger gebouwd mag worden dan die toren.
In het najaar 2024 werd ze verkozen tot mooiste kerktoren van Nederland, met een ruime meerderheid van de stemmen. En daar zijn ze echt wel trots op. Aan haar voeten strekt zich de Grote Markt uit, het kloppende hart van de stad. Drink er een koffie, kijk de studenten voorbijfietsen – van de ruim 60.000 studenten wonen er bijna 35.000 in de stad zelf – en laat de sfeer even bezinken voor je verder trekt.
Verderop rijst het Forum Groningen op als een strakke, schuine rotsblok midden tussen de historische gevels. Het gebouw staat pal naast de eeuwenoude Martinitoren en vormt een opvallend, maar cool contrast met de historische binnenstad. Het is een gewaagde combinatie die fantastisch werkt. Eenmaal binnen kan je zonder te betalen via roltrappen omhoog, met wisselende perspectieven op de stad en het interieur. Bovenaan wacht het dakterras en een panorama over de gehele stad. Vooraleer je boven bent, spendeer je al snel een halfuurtje. Want een bibliotheek, exposities, bioscoop, café en restaurant komen er samen onder één dak.
Wat verderop in de stad, aan de stationsbuurt, wacht het Groninger Museum. Het gebouw is misschien wel het grootste museumstuk dat het museum bezit: architect en kunstenaar Mendini ontwierp het eigenzinnige gebouw rond 1994. Kleurige paviljoens, een uitgesproken persoonlijkheid, en binnen: kunst, design en geschiedenis in tentoonstellingen die je hoofd doen tollen. Momenteel bewonder je een stukje over Hip Hop en kunst. Van de wereldberoemde Tupac en grafittikunst in de jaren ’80 van Amerika, tot de underground Nederlandse rap. Het museum toont hoe streetart ook in een museum past. En als het nog niet gekker kon, vind je nog een kunstige expo over bakstenen. Benieuwd? Nog de hele zomer bezoek je de meest verrassende expo’s in het Groninger Museum.
Groningen is de luidste stem in het koor van het noorden, maar niet de enige. Wie meer tijd heeft, kan een omweg maken langs Leeuwarden, Fries, eigenzinnig, en in 2018 Europese Culturele Hoofdstad. Of zak richting het zuiden af naar Meppel, een bescheiden stadje aan het water dat als vertrekpunt voor Drenthe zijn waarde bewijst.
Maar de stad die me het meest heeft verrast, ligt verder zuidwaarts: Zwolle. Met stadsrechten in 1230 groeide Zwolle snel uit tot een machtige stad aan een drukke handelsroute. De toetreding tot de Duitse Hanze in 1407 bracht de stad een Gouden Eeuw. Die rijkdom is nog overal voelbaar. Bekijk je Zwolle vanuit de lucht, dan zie je een prachtige ster, gevormd door de grachten die rondom de binnenstad kronkelen. Daarbinnen ontdek je de imposante Sassenpoort uit de vijftiende eeuw, de Peperbus die 75 meter hoog boven de daken uitsteekt, en de Van der Velde boekhandel in de oude Broerenkerk, een van de mooiste boekhandels van Nederland, in een middeleeuwse kerk.
Met een deugddoende wandeltocht door de natuur en boswachter Jojanneke als gids, kom je helemaal tot rust in Natuurpark Dwingelderveld. En laat dat nu juist de bedoeling zijn.
Dat dit oerlandschap er nog steeds zo ongerept bijligt, is geen toeval. Begin twintigste eeuw dreigde het Dwingelderveld te verdwijnen onder de ploeg, net als zoveel andere Drentse heidevelden. Tot het Bezorgde natuurbeschermers aan de alarmbel trok, en in 1930 kocht Natuurmonumenten de eerste 700 hectare op om het gebied te redden. Die reddingsactie groeide uiteindelijk uit tot een nationaal park van bijna 3.700 hectare, sinds 1991 officieel erkend, en sinds 2013 ook aangewezen als Natura 2000-gebied. Het grootste natte heidegebied is absoluut een leuke ontdekking in het hart van Drenthe.
De enthousiaste Jojanneke Drijver, al een aantal jaren actief in het park, gidst ons vol passie door het afwisselende landschap met grote, open heidestukken, zandduinen en opvallend prachtige vijvers in de bossen. Al snel gaat het over de verschillende dieren én planten uit deze regio. Ze loopt na enkele honderden meters het pad af en trekt een soort gras, kleurrijke bloemen en een stukje mos uit. Deze verzameling vormt een goede basis voor het natte heidegebied. In de natste delen groeien dopheide, veenpluis en klokjesgentiaan, en op de droge stukken staan struikheide en muizenoor. De natte stukken zijn deels afhankelijk van grondwater dat hier naar boven borrelt. Op deze plaatsen groeit de gele beenbreek, een kleine lelie. Roodborsttapuit, wulp en boomleeuwerik zijn slechts drie van de tientallen vogelsoorten die hier in de heide broeden.
Ook de schapen die je van dicht of ver ziet grazen, staan hier uiteraard niet toevallig. Ze spelen een belangrijke rol in het beheer van dit stukje natuur. Twee schaapskuddes trekken dagelijks onder het toeziend oog van een herder door de heide. Maar ook zonder begeleiding scharrelen schapen en runderen hun kostje bijeen, in afgerasterde stukken heide en bos. Het Drents heideschaap heeft een voorkeur voor jonge takjes van de struikheide en houdt de planten daardoor mooi compact. Robuustere rassen als de Simmenthaler en de Blonde Aquitaine nemen de taaiere grassen en opschietende boompjes voor hun rekening. Zo blijft de heide grotendeels het domein van dop en struikheide, precies zoals het moet zijn.
Jojanneke komt op het einde van onze wandeling nog met een fascinerend feit: “als we niet ingrijpen, wordt dit hele natuurpark vroeg of laat een bos vol Europese bomen en netels”. Een uitspraak die me toch even aan het denken zet; want waarom laten we de natuur niet gewoon los? En daar kwam onze gids met een geweldig antwoord. Het is natuurlijk geen zwart-wit verhaal en de biodiversiteit staat voorop. Hoe het Natuurpark Dwingelderveld er momenteel bij ligt, lijkt de beste omgeving te zijn voor zowel planten, dieren én de mens. Zo houdt natuurbeheer hier meer dan vijftien habitattypen elke dag in de gaten. En daarom is het Dwingelderveld in 2013 als Natura 2000-gebied aangewezen. Door de stukjes natte heide, zandduinen, veengebieden en bossen mooi in een aaneengesloten gebied te beschermen, behouden we ook de meeste planten- en dierensoorten. Jojanneke concludeert ook nog dat dit soort gebieden in Europa schaars zijn en een menselijke ingreep hier en daar noodzakelijk is.
En kan je haar ongelijk geven? Na een prachtige wandeling op zoek naar kikkers, libellen en spechten, word je zeker niet wild meer van een veld vol netels en muggen.
Niet iedereen ontdekt Drenthe te voet of al mediterend. Via de Eko-Tour rijden we het natuurgebied rondom Exloo in. Op een toffe manier aan het stuur van een 100% elektrische terreinwagen, en stil genoeg om de natuur niet te verstoren. De gids rijdt voorop en wijst de weg, maar het gaspedaal is voor jou.
De Hondsrug is een oeroud gebied, gevormd door de kracht van de voorlaatste ijstijd, waarbij enorme keien uit Scandinavië door het ijs werden meegesleurd. Diezelfde keien gebruikte het trechterbekervolk later om hunebedden te bouwen. Die grafmonumenten kom je langs de route onverwacht tegen, verstopt tussen de bomen. Op de Hondsrug wonen al duizenden jaren mensen. Als zandrug in een zompig veenlandschap was het de enige streek in de wijde omtrek waar je hoog en droog kon wonen en reizen. Dat gevoel van oeroud land kleeft aan elke zandweg die je inrijdt.
Onderweg passeer je nog enkele heidevelden en open bossen, en wie geluk heeft ziet herten of reeën tussen de bomen rennen. En het verkeer is niet het enige waar je op moet letten. Soms staat er een schaapskudde dwars over het pad. De tour duurt zo’n twee à drie uur, maar de tijd vordert snel. Het Hondsruggebied is erkend als UNESCO Global Geopark, een statuut dat het gebied deelt met slechts een handvol plekken in Europa.
Het is een utopie die je overal in de wereldgeschiedenis ziet terugkomen en toch is ze hier, in een bescheiden dorp in Drenthe, tastbaarder dan ergens anders. Als je richting Museum De Proefkolonie rijdt, vallen ze je meteen op: de rijtjes kleine koloniehuisjes langs de rechte lanen, en de iets grotere herenhuizen verderop, waar de dokter woonde, of de opzichter. De sociale hiërarchie staat er letterlijk in het landschap geschreven.
Het verhaal begint in 1818. Napoleon heeft Nederland als een ‘Koninkrijk der Armen’ achtergelaten. Generaal Johannes van den Bosch (militair, staatsman, idealist) ziet de bedelaars en verpauperde gezinnen in de steden en heeft een plan. Een ambitieus, gestructureerd plan: haal de armen uit de stad, geef hun een huisje en een stuk grond op het platteland, leer ze het boerenvak en maak ze zo onafhankelijk van liefdadigheid. Met steun van Koning Willem I richt hij de Maatschappij van Weldadigheid op en sticht hij datzelfde jaar nog de eerste proefkolonie: Frederiksoord. Op 29 oktober 1818 arriveren de eerste 52 gezinnen. Ze ontvangen een kledingpakket met blauw uniform, klompen, hemden, en nemen intrek in hun nieuwe woning. Voor mensen die daarvoor op straat leefden, was dat al een klein wonder.
Het systeem was evenwel niet zonder zijn paradoxen. De kolonisten bewerkten hun land, maar een groot deel van de opbrengst vloeide terug naar de Maatschappij. Betalen deden ze niet met gewone munten maar met koloniemunten, enkel geldig in de koloniewinkel. Daar was alles te koop, behalve alcohol. De huisjes werden wekelijks geïnspecteerd op netheid. De kinderen gingen verplicht naar school en dat was in die tijd uitzonderlijk.
Sta je er vandaag en kijk je naar die lanen met hun strakke verkaveling, dan vraag je je onvermijdelijk af: was dit nu bevrijding of sociale controle? Die vraag stelde ik ook aan onze gids. Het antwoord was genuanceerd: men gelooft in de goede intenties van Van den Bosch, maar de strak geregisseerde opzet doet onmiskenbaar denken aan een gesloten maatschappij. Een dokter of een schoolmeester kon in die tijd ook maar doen wat zijn tijdgeest toeliet. En in dat licht was onderwijs en medische zorg hier al een kleine revolutie. Het is geen zwart-wit verhaal, en juist dat maakt Frederiksoord zo’n rijke plek om te bezoeken.
Na het museum loop je door het dorp en besef je dat dit geen normaal openluchtmuseum is. De huizen staan er nog, en ze zijn vandaag gewoon bewoond. De oude kolonischool kun je nog inkijken, een bescheiden gebouwtje dat iets vertelt over de ambities van de Maatschappij: opvoeding als sleutel tot een beter leven. Terecht erkende UNESCO dit erfgoed in 2021 als Werelderfgoed, samen met de koloniën in Wilhelminaoord, Veenhuizen en het Belgische Wortel. Ook Willemsoord, Ommerschans en Merksplas in België staan al klaar als toekomstige kandidaten. Het kolonieverhaal is dus geen afgesloten hoofdstuk.
Als je de regio écht wil proeven, neem dan de fiets! Vanuit Frederiksoord vertrekken knooppuntenroutes die je van het ene dorp naar het andere leiden. Ook de natuurparken liggen op haalbare afstand. Geen betere manier om dit stukje Nederland te verkennen.
Meer info over de Slowlands via Holland.com
