Hanzesteden: de dynamiek van Zwolle en de geschiedenis van Hattem

Tussen 1250 en 1500 waren de Hanzesteden in Midden-Nederland erg welvarend, dankzij de zeehandel met Noord- en Oost-Europa over het huidige IJsselmeer en de rivier de IJssel. De buursteden Zwolle en Hattem waren deel van dat rijke verleden. Ook vandaag zijn het interessante bestemmingen voor wie van cultuur, fietsen, water en natuur houdt. Wat een zaligheid: een weekendje naar Zwolle en Hattem.

De blauwvingers van Zwolle

Een 20tal kilometer landinwaarts van het IJsselmeer aan het Zwarte Water tussen de rivieren Vecht en IJssel in ligt Zwolle. De naam is afgeleid van Suolla, of zwelling aan de Aa, de rivier die nu nog steeds ondergronds onder het centrum doorstroomt. De stad werd gebouwd op een hoge duin in het estuarium van de voormalige Zuiderzee, het huidige IJsselmeer, amper 90 centimeter boven zeeniveau. De ontstaansgeschiedenis gaat terug tot de Bronstijd: uit die periode werd hier een palencirkel (een zonnekalender) gevonden. Sinds 1230 heeft Zwolle stadsrechten. In 1438 verkreeg men het stapelrecht voor de Bentheimerzandsteen, dankzij deze Duitse steen werd Zwolle letterlijk steenrijk. Vanaf 1492 werd de stad de Keizerlijke Vrije Hanzestad Zwolle, met een eigen munt, rechtspraak, leger enzomeer. Vandaag is Zwolle de hoofdstad van de provincie Overijssel en met 125.000 inwoners één van de grootste Hanzesteden in Nederland. Zwollenaars worden ‘blauwvingers’ genoemd. Volgens gids Giny zijn er twee gangbare verklaringen, die hebben beiden te maken met een conflict met de nabijgelegen stad Kampen in de Hanzetijd. ‘Als schepen de IJssel afvoeren moesten ze eerst voorbij Kampen voor ze Zwolle bereikten. Onder het bewind van de Bisschop van Utrecht die de leiding had over beide steden besliste Kampen om tol te heffen op die schepen. De Zwollenaars vielen de Bisschop af en pleegden meineed, ze werden Blauwvingers. Een andere verklaring gaat over de verkoop van een carillon door Zwolle aan Kampen. Die kwamen tot de vaststelling dat ze een veel te hoge prijs hadden goedgekeurd. Ze betaalden wel, maar in de kleinst mogelijke centen, en dus moesten de Zwollenaars dat allemaal met de hand natellen. Van dat 'eeuwigdurende' tellen kregen die blauwe vingers…’

Onder de Sassenpoort        

Rond de binnenstad stroomt de prachtige stadsgracht, zes bruggen laten wagens en – vooral – fietsers en wandelaars toe om het centrum te betreden of te verlaten. Net achter de Sassenpoortenbrug ligt de Sassenpoort, een stadspoort uit de 15de eeuw en het symbool van Zwolle. Opvallend is de ‘mezenkouw’ midden in de poort: een soort balkonnetje met gaten in de vloer. Van hieruit konden de bewakers kokende pek over indringers onder de poort gieten.

Zeppelin naast Herman Brood

We wandelen – ongehavend – onder de Sassenpoort door, de Koestraat in. Aan het einde ervan ligt de culturele sensatie van Zwolle: Museum de Fundatie. Het gebouw is enorm inspirerend: een oud gerechtsgebouw werd opgeknapt en op het dak werd een extra verdieping in ellipsvorm geplaatst. Die werd uitgevoerd in blauwige Friese tegels, die mooi contrasteren met de zandkleur van het basisgebouw eronder. Zo krijgt De Fundatie het uitzicht van een soort ‘zeppelin met lanceerbasis’. Als je buiten uitgekeken bent valt er ook binnen veel te beleven. Er is een vaste tentoonstelling met ondermeer Mondriaan, Van Gogh, Appel en Rodin, maar vooral de wisselende tijdelijke collecties zijn uniek: zo ondermeer Neo Rauch. Als je terug buiten staat hoef je vervolgens maar even de straat over te steken. Aan de overkant ligt de ‘Herman Brood Experience’, over leven en werken van deze geboren Zwollenaar. Herman Brood wordt meestal geassociëerd met het vrijgevochten Amsterdam, maar hij kon zijn geboortestad niet loslaten: regelmatig bracht hij er enkele dagen door, tot rust komend bij oude jeugdvrienden.

De scholen van de Moderne Devoten

Door de Papenstraat komen we bij het Grote Kerkplein en de Grote Markt. Hier domineert de 15de eeuwse Sint-Michaëlskerk, met in de schaduw het sympathieke Zwolse Balletjeshuis: sinds 1845 het mekka van snoep, Zwols snoep. In de zijkant van de kerk werd een klein bijgebouw geplant: oorspronkelijk een standplaats van het garnizoen en de burgerwacht, nu het trendy restaurant ‘In Den Hoofdwacht’. We snoepen er van allerlei fingerfood, met bijpassende wijnen.

Zwolle speelde al in de Middeleeuwen een vooraanstaande rol op verschillende vlakken: niet enkel als handelsstad Hanzestad, maar ook voor religie en onderwijs. In de 14de en 15de eeuw was de stad samen met Deventer de bakermat van de Moderne Devotie, een lekenstroming binnen de katholieke kerk die zich organiseerde als Broeders en Zusters des Gemeenen Levens, zonder clerus. De Moderne Devoten worden daarom beschouwd als voorlopers en wegbereiders voor de Reformatie. Belangrijk was het onderwijs: als hefboom voor betere leefomstandigheden van de bevolking. Zwollenaar Johannes Cele speelde daarin een stuwende rol: hij was rond 1400 de grondlegger van de Latijnse scholen, waar in het Latijn werd gedoceerd. Hij bedacht ook het 8-klassig schoolsysteem, met klassen van kinderen van gelijke leeftijd.

Patriotten vs Oranje

Eind 18de eeuw was Zwolle een van de centrale plaatsen tijdens het conflict tussen de Patriotten (die in navolging van de Amerikaanse en de Franse Republiek opkwamen voor zelfbestuur) en de Oranje-gezinden (die met steun van de Pruisen het koningshuis verdedigden). De Zwolse politicus Van der Capellen schreef in 1781 zijn pamflet ‘Aan het volk van Nederland’, de vonk voor vijftien jaar vechten.

Beleving bij Waanders

Verder gaat onze wandeling naar het noorden van de binnenstad, waar sinds 2012 in een voormalige kerk de boekhandel Waanders In de Broeren huist. Waanders is al 4 generaties lang uitgeverij, drukkerij en boekhandel in Zwolle. Met de prachtige locatie, het moderne design, het uitgebreide aanbod, de vakkennis van de medewerkers en het aanpalende restaurant met podium komt de zaak in aanmerking voor de titel van ‘Mooiste boekenwinkel van Nederland’. Achterkleindochter Ellen is recent ook in de zaak gestapt: ‘Mijn vader heeft de overgang naar dit modern ingerichte pand vormgegeven. We mikken op beleving: boeken en aanverwante artikelen, lekker eten, maar ook lezingen, concerten, expo’s.’

De Bentley aan De Librije

We steken het Pelserbrugje over en komen op de Thorbeckegracht. Deze vermaarde liberale politicus uit de 19de eeuw wordt gezien als de man die de parlementaire democratie in Nederland vormgaf. Hij werd geboren in Zwolle en stierf in Amsterdam. Achter de Thorbeckegracht ligt het bekendste restaurant van Zwolle en misschien wel Nederland: 3 sterren-restaurant De Librije. Bij onze passage staat de Bentley voor de deur, ziet de voorgevel er prachtig uit, is het plein mooi betegeld, … maar is het restaurant gesloten. We nemen de wijk naar Hattem!

Met ’t Kleine Veer naar Hattem

Van Hanzestad Zwolle naar Hanzestad Hattem: het is maar enkele kilometers. Net voor Hattem moet je over de Ijssel: niet over een brug, maar met een pontje. ’t Kleine Veer zet je voor 1 euro met fiets en bagage over, een belevenis die niet duur is! De laatste honderden meter met de fiets naar het stadje zijn licht bergop: de huizen van Hattem werden op een zandbult gebouwd, aflopend van de bult bouwde men werk- en opslagplaatsen. Maar onze inspanning wordt beloond: bij aankomst in het Bakkerijmuseum wacht ons een lekkere koffie mét krakeling.

Bloei en verpaupering

Sinds 1176 is Hattem een parochie, toen werd met de bouw van de Andreaskerk begonnen. De bloei als Hanzestad begon in de 14de eeuw: grote schepen passeerden op de Ijssel, en de Hattemmers voeren op en neer van de boten naar de stad met kleine botters. De plaatselijke specialiteit waren bakstenen: die werden in het poldergebied - waar zich veel klei bevond - gebakken. Met de verzanding van de IJssel kwam vanaf de 16de eeuw het verval: de grote schepen konden Hattem niet meer bereiken en het stadje verpauperde. Typisch voor de periode zijn de stadsboerderijen, waar één of twee koeien in huis verbleven. Tegenwoordig is Hattem een klein stadje van 12.000 inwoners, maar van een schilderachtige schoonheid.

De ontsnapping van Daendels

Een van de markantste momenten uit de geschiedenis van de stad is de opstand van de Patriotten onder de leiding van Hattemmer Herman Willem Daendels in 1786. De opstand duurde amper een maand, maar betekende wel het begin van meerdere andere opstanden in de regio. Vandaag kan je in de stad nog het woonhuis van Daendels bewonderen, met de karakteristieke ossebloed rode kleur van de luiken. Ook het Daendelspoortje staat er nog: langs hier ontsnapte Daendels samen met zijn toekomstige vrouw Aleida van Vlierden. In feite was dat een ontvoering, want Aleida was nog minderjarig en haar Oranje-gezinde ouders gingen niet akkoord met het huwelijk.

Wandelen op de omwalling

We wandelen met gids Gerard naar de Dijkpoort, de prachtig gelegen stadspoort uit de 14de eeuw. Die werd begin 1900 ‘aangevuld’ met enkele torentjes. Meteen achter de poort zijn nog de restanten van de verbindingsmuur met de vroegere teloorgegane ‘voorpoort’ te zien.

Hier beginnen we onze tocht over de omwalling van de stad. Onze eerste stop op de Noordwal is een verrassing: het Anton Pieck-museum. Anton Pieck viel voor de charme van Hattem, en gaf toestemming om een museum op te richten. Verderop ligt nog een museum: gewijd aan de natuurschilders Voerman Sr en Jr. Op een buitenhoek van de omwalling ligt de molen De Fortuin, in 1852 een van de eerste stellingmolens waarbij het bovenhuis gedraaid wordt. We stappen verder over de Zuidwal tot aan de overblijfselen van kasteel St. Lucia, in de volksmond Dikke Tinne omwille van zijn zeven meter dikke muren. Tegenwoordig huist hier restaurant ’t Spookhuys.

Bezoek van de koningin

Op de volgende hoek staat de Verken(s)toren, die zijn naam dankt aan Jan de Slager die met een varken op zijn schouder de toren opklom. Gids Gerard brengt een ode aan Frederic Adolph Hoefer, die een levenswerk maakte van de geschiedschrijving van Hattem. ‘Hoefer was een ex-militair die hier terechtkwam met zijn tweede vrouw Barones van Heemstra. Zij was de ex-gouvernante van koningin Wilhelmina en onderhield uitstekende contacten met het koningshuis. Vandaar dat Wilhelmina regelmatig op bezoek kwam in Hattem.’

Praktisch

 

Overnachten

Bilderberg Grand Hotel Wientjes in Zwolle: 4 sterren luxe in een prachtige laan, net buiten de binnenstad van Zwolle. Zeer gastvrije ontvangst, en een mooie bar met terras.

Eten en drinken

In Den Hoofdwacht in Zwolle: oude garnizoenstandplaats omgevormd tot trendy restaurant voor fingerfood met bijpassende wijnen

Stadscafé Het Refter in Zwolle: groot 'chill' terras onder de bomen, met een eerlijke kaart en allerlei soorten bieren

Brasserie Waanders In de Broeren in Zwolle: regionale gerechten in een fijne sfeer naast de rijen boeken

Nederlands Bakkerijmuseum Het Warme Land in Hattem: oergezellige gelagkamer voor verpozing bij koffie en taart

Bistro Daandels in Hattem: brasserie met een Frans accent, midden op het plein aan de markt

Meer info

Alles over de Hanzesteden via www.visithanzesteden.nl

Onze GRANDE reporters stellen volgend(e) hotel(s) voor in deze streek

Grande hotels

"

In het Zeeuws-Vlaamse polderdorpje Retranchement word je hartelijk verwelkomd door Marleen en Peter in Hotel Restaurant Sincfal.

..."