Een onafscheidelijke band met het water: Zeeland, Noord-Holland, Flevoland en Overijssel

Nederland ligt voor maar liefst een derde onder de zeespiegel. Maar toch slagen onze Noorderburen erin om het land bewoonbaar te houden. Vroeger lagen grote gedeeltes onder water of waren veengebied. Die talloze wateren zorgden ervoor dat Nederland uitblonk in visserij en handel. Dat bezorgde de dorpjes welvaart, met de glorieuze Gouden Eeuw als resultaat. Maar de nood aan meer landbouwgrond door de bevolkingstoename luidde het begin in van een strijd tegen het water. Door dijken, sluizen, inpolderingen en droogleggingen ondergingen de gebieden Flevoland, Zeeland, Noord-Holland en Overijssel een indrukwekkende transformatie. We bezoeken die gebieden die een aantal meter onder de zeespiegel liggen.

Flevoland, een mensgemaakte provincie

De landbouwvlaktes van Flevoland vormen de gloednieuwe 12de provincie van Nederland. Voordien lag hier de Zuiderzee, maar door de afsluitdijk splitste de Zuiderzee van de Noordzee, waardoor in de 20ste eeuw het zoete IJsselmeer ontstond: “Het water werd over de hoge, aangelegde dijk in de nieuwe kunstmatige meren gepompt. Zo ontstond er een drooggelegd landschap dat 5 meter onder het zeeniveau ligt”, vertelt Rinkje Tromp van Toerisme Flevoland. Door de bevolkingsstijging was er nood aan een nieuwe succesvolle landbouwregio die de Nederlandse bevolking van aardappelen, groenten en later ook fruit kon voorzien.

In de lucht valt vanuit een sportvliegtuigje meteen op hoe artificieel het landbouwgebied is aangelegd: de akkers zijn dwangmatig rechtlijnig gestructureerd. “This is your captain speaking. Je kan duidelijk zien dat het landbouwgebied lager ligt dan het zeeniveau. Maar door het intensieve watermanagement en de dijken slaagt Flevoland erin het droog te houden”, verduidelijkt piloot Gertjan Woudstra, de eigenaar van Special Air Services van Lelystad Airport.  Aan het prachtige terras van restaurant Flantuas kan je bewonderen hoe de helikopters en sportvliegtuigjes opstijgen en landen op Lelystad Airport.

Voor meer informatie over Flevoland, kan je hier terecht.

Een scheepskerkhof in Batavialand

De drooglegging van Flevoland ontsluierde een scheepskerkhof: honderden scheepswrakken van vissers en handelaars uit de glorieperiode van de 16de-17de eeuw doken op. In een grote hal van het museum Batavialand staat een enorm houten wrak. Dit schip werd in 1976 met aan boord pijpjes, bestek, schoeisel, munten en servies opgegraven in Flevoland. Toen kapitein Jan Kisjes in 1710 naar Amsterdam voer om levende vis uit de Zuiderzee aan wal te brengen, verging zijn ‘ventjager’. Het zeemansgraf van de kapitein toont de ongenade van de woeste zee.

Naast scheepswrakken en zeemansgraven toont het scheepsmuseum van Batavialand ook gereconstrueerde schepen. Buiten trekt een prachtig schip meteen de aandacht. De Batavia is een indrukwekkende replica van een groot schip dat deel uitmaakte van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), de Nederlandse koloniale vloot uit de 17de -18de eeuw. Doorheen de buik van het schip liggen allerlei scheepskabels. De kanonnen staan klaar om te vuren. De Gouden Eeuw keert terug.

Het museum Batavialand geeft ook de roemrijke geschiedenis van de twaalfde provincie Flevoland prachtig weer: “25 vrouwen hebben 14 jaar lang gewerkt aan de ‘Flevowand’, een met de hand geborduurde kunstwerk van 60 meter lang”, vertelt Wim Korf, onze museumgids in Batavialand.

Meer informatie over het museum en de scheepswerf van Batavialand vind je hier.

Het achtste wereldwonder: de Oosterscheldekering

Niet alleen Flevoland, maar ook Zeeland is onlosmakelijk verbonden met het water: “Bij hoogtij doet de Noordzee met een duizelingwekkende snelheid maar liefst 40 miljoen liter water per minuut in de Oosterschelde stromen”, vertelt gids Nico. Dat kan voor onaangename verrassingen zorgen in het laaggelegen Zeeland. Daarom bouwde Nederland een stormvloedkering: een kolossaal deltawerk steeg op uit de Oosterschelde.

Een verbazingwekkend natuurfenomeen ontvouwt zich aan de Oosterscheldekering. Het water stijgt erg snel. Het niveauverschil tussen de Noordzee en de zeearm van de Oosterschelde zorgt voor een fenomenale stroomversnelling. “Als het snel stijgende water het niveau van 3 meter boven het Amsterdams waterpeil bereikt, werpt de Oosterscheldekering een muur op tegen de Noordzee. In 1953 klom het waterpeil maar liefst tot 4m55 boven het normale Amsterdamse waterpeil, met een enorme ramp tot gevolg”, vertelt gids Nico. In de stormsimulator van het Deltapark Neeltje Jans kan je die horror van 1953 herbeleven. De dijken braken. Maar liefst 1836 Nederlanders verdronken in het woeste water. Deze ramp vormde de directe aanleiding tot de bouw van de Oosterscheldekering.

Wat een geluk dat de Oosterschelde niet omgevormd is tot een meer met zoet water. Door de instroom van het zoute Noordzeewater, is de Oosterschelde rijk aan zeevruchten zoals de Zeeuwse mosselen. Het restaurant ‘Proef Zeeland’ aan het Deltapark Neeltje Jans biedt op een unieke locatie lekkere specialiteiten uit de zee.   

Meer informatie over de stormvloedkering vind je hier.

Meer informatie over het Deltapark Neeltje Jans vind je hier.

Terug in de tijd in Zierikzee

De weelde aan historische gebouwen in Zierikzee is te danken aan de welvarende handel en visserij in de middeleeuwen. Het Zeelands stadje heeft nog steeds een gloed van oude glorie over zich. In de oude haven liggen verscheidene historische schepen aangemeerd. “Het stratenplan is nog steeds hetzelfde als dat van de zestiende eeuw. Maar dat is nog niet alles. Om de historische sfeer te behouden, moet elk huisje van de stadskern in de tinten donkerrood, -groen of -blauw geschilderd zijn”, vertelt onze gids Guusje Poot.

De invloed van het water is ook terug te vinden in het stadsbeeld. De schuiven aan het begin van de straten die aan de kades liggen, konden vroeger bij overstromingen met houten plankjes afgesloten worden. Op de toren van het 16de-eeuwse stadhuis bevindt zich een bladgouden beeld van Neptunus, die als god van de zee de stad moet beschermen tegen het water. Aan de kades liggen talloze restaurants, cafés en terrasjes. Zo kan je aan Brasserie Maritime genieten van een fris drankje of verse schelpdieren vlakbij de haven.  

Op twintig minuten rijden van Zierikzee bevindt zich het Hampshire-ArcHotel Zeeland in Renesse, waar je na een prachtig dagje in Zeeland in alle comfort kan overnachten. Het restaurant in het hotel combineert Zeeuwse producten met een wereldlijke toets van smaken.

Voor meer informatie over Zierikzee kan je hier terecht.

Voor meer informatie over het Hampshire-ArcHotel Zeeland kan je hier terecht.

De glorieuze haven van Blokzijl

Niet alleen Zierikzee, maar ook Blokzijl in de provincie Overijssel kende dankzij zijn haven welvaart: “In de 17de eeuw vestigden rijke koopmanslieden zich hier aan de haven om handel te drijven”, vertelt gids Jakob Ponstein. Aan het terras van het Grand Café Prins Mauritshuis zit je vlak aan het water met een heerlijke Maurits maaltijdsalade of verse visgerechten.

Het kanoparadijs van Weerribben-Wieden

In het dorp Blokzijl ligt het grootste aaneengesloten veenmoerasgebied van Noordwest-Europa. Door het veen was het water oorspronkelijk erg zuur, maar de waterkwaliteit is verbeterd. Het natuurpark Weerribben-Wieden leent zich uitstekend voor een fietstocht. In het veenmoeras is ook een kanotocht aan te raden. Langs het natuurgebied staan nog steeds charmante woningen uit een vervlogen tijdperk: “In de huisjes woonden vroeger de veen- en rietwerkers die recht de velden ingingen. Ook vandaag kan je ze enkel bereiken met de boot of fiets”, vertelt instructeur Rick van kanoschool Herbie Bird.

Het natuurgebied herbergt ook een pracht aan fauna en flora: “Over het drijvende riet vliegen maar liefst 40 verschillende libellensoorten. Zelfs de otter zwemt hier rond”, zegt Rick. Wanneer er een roofvogel opduikt boven het veenmoeras, kibbelen de instructeurs welke roofvogelsoort we spotten: “Volgens mij is het een buizerd”, zegt Rick. “Nee, de buizerd blijft niet zo lang ter plaatse trappelen. Het is een kiekendief”, antwoordt Arij. Wanneer verderop een koekoek zijn typerende ‘koekoek’ uitkraait, is er wel overeenstemming: “Daar, een koekoek in de boomtop!”

Voor meer informatie over varen in het park Weerribben-Wieden, kan je hier terecht.

Enkhuizen verenigt vissers en boeren

In Noord-Holland ligt het gezellige Enkhuizen. Onze gids Josette Vermeulen vertelt fier over de belangrijke economische rol van het stadje: “Enkhuizen verhandelde haring met de Baltische staten in ruil voor hout en graan. Met dat hout konden ze grotere schepen bouwen. Zo werd Enkhuizen een belangrijke haven voor de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Wanneer de Zuiderzee verziltte, konden er echter geen schepen meer binnenkomen. De koopmanslieden trokken weg. Toen in Enkhuizen een polder werd aangelegd, werd de stad aantrekkelijk voor boeren. Vroeger stond de stad bekend voor haar haring, maar in de 20ste eeuw werd Enkhuizen befaamd voor de kwaliteitsvolle zaden die over de hele wereld verspreid zijn.”

Door die geschiedenis van vissers en boeren, kende Enkhuizen oorspronkelijk twee verschillende gehuchten met elk hun eigen kerk. Het kleine dorpje straalt een gezellige sfeer uit met zijn kleurrijke huisjes met kantelen en kleine steegjes. Aan het station rookt een oude man boven een houtvuur talloze haringen: de herinnering aan de Gouden Eeuw blijft bestaan.

Vandaag brengt de stad meer dan haring op je bord. Het moderne restaurant Onder de Wester combineert op het menu plaatselijke visgerechten en fancy tapas. In de voormalige VOC-stad kan je overnachten in Hotel De Koepoort, vernoemd naar de stadspoort van Enkhuizen. Het hotel die Port van Cleve bevindt zich vlak aan de Enkhuizense haven. 

Voor meer informatie over Enkhuizen kan je hier terecht.

Koning van Holland in Schermerhorn

Het Noord-Hollandse dorpje Schermerhorn was vroeger omringd door water van het Schermermeer. In de Gouden Eeuw werd dat meer ingepolderd tot vruchtbaar land. Door de onmiddellijke nabijheid van de Zuiderzee was het moeilijk om het land droog te houden. Daarom schakelden de Hollanders de iconische molens in om met een scheprad het water op te pompen in de kanalen achter de dijken.

De authentieke Schermermolens zijn belangrijk historisch UNESCO-erfgoed. Ze geven Laag Holland een schilderachtig karakter in combinatie met de weilanden achter de dijken en de talrijke moerasvogels in de veenweiden.

Acht molens zijn nog steeds in staat om 60.000 liter water per minuut op te pompen. En dat is ook nodig. Het water in de kanalen aan de charmante dorpjes in de omgeving van de Schermermolens staat angstwekkend hoger dan het land. De dorpelingen vertrouwen wel op de kleine dijkjes, maar de iconische molens kunnen in geval van watersnood ingrijpen.

Meer informatie over de Schermermolens vind je hier.

Het beste dorp van Holland was De Rijp

In de buurt van het drooggelegde Schermermeer bevindt zich het dorp De Rijp. De invloedrijke Nederlandse waterbouwkundige en molenaar Jan Adriaanszoon ‘Leeghwater’ riep zijn geboortedorp in de zeventiende eeuw uit tot ‘het beste dorp van Holland’.

“Met het zeer vette, dikke vel van de walvis kon lampolie geproduceerd worden. De haringen en walvissen waren de basis voor de rijkdom van De Rijp. De haring- en walvisvangst werden in de haven verhandeld met invloedrijke koopmanslieden. Het 16de-eeuwse Raadhuis in de stijl van Nederlandse renaissance is een toonbeeld van die welvarende periode”, legt gids Jaap Klaver uit.

Dwars doorheen het veengebied

In De Rijp ligt ook een deel van het natuurgebied Eilandspolder dat ontstond door de drooglegging van de meren Schermer en Beemster. De waterwindmolens en sluizen moeten nog steeds het waterniveau op peil houden: “Dat is een probleem in heel Noord-Holland. De bodem mag niet te droog zijn, want de boeren laten hun schapen en koeien in de weidgebieden grazen. Maar het water mag ook niet de overhand nemen, want dan overstromen de lagergelegen dorpen rond de drooggelegde Schermer en Beemster”, vertelt onze motorbootbestuurder Jaap zuchtend.

Het relatief hooggelegen veengebied is een erg grillig, waterrijk ecosysteem. Aan de linkerkant klinkt het geblaat van schapen, aan de rechterkant staan de reigers in het veenmoeras. De omgeving is ook een paradijs voor watervogels als eenden, ganzen en zwanen.

Voor meer informatie over varen in de Eilandspolder, kan je hier terecht.

Onze GRANDE reporters stellen volgend(e) hotel(s) voor in deze streek

Grande hotels